«Σήμερα τα Φώτα…» στη Μακεδονία

RETRO 6.1.2019 | 08:00 Στείλτε το με email Εκτυπώστε το

«Σήμερα τα Φώτα…» στη Μακεδονία

γράφει η Μαρία Ψωμά Πετρίδου || [email protected]

Φτάσαμε λοιπόν και φέτος στην τελευταία μεγάλη γιορτή του δωδεκαήμερου των Χριστουγέννων, τα Φώτα ή Θεοφάνια.


Σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, ανήμερα των Φώτων γιορτάζουμε τη βάπτιση του Ιησού Χριστού από τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο. Η βάπτισή Του συμβολίζει τη μετάβαση από τη ζωή που είναι βυθισμένη στο σκότος, στη ζωή που είναι συμβατή με τη χάρη του Θεού. Για αυτό εμφανίστηκε τότε για πρώτη φορά και η τριαδική υπόσταση του Θεού: το Άγιο Πνεύμα κατέβηκε με τη μορφή περιστεράς πάνω από το κεφάλι Του, ενώ ταυτόχρονα ακούστηκε η φωνή του θεού που έλεγε «ούτος εστί ο υιός μου ο αγαπητός».

Κατά τα πρώτα χριστιανικά χρόνια το βάπτισμα γινόταν στην ηλικία των 30 ετών και τότε ξεκινούσε η δημόσια ζωή ενός άνδρα. Μέχρι τότε δεν του επιτρεπόταν να εκφράζει τις απόψεις του σε δημόσιους χώρους. Η διαδικασία θύμιζε ιεροτελεστία. Ο βαπτιζόμενος έμπαινε στον Ιορδάνη ποταμό και αφού εξομολογούνταν τις αμαρτίες του, βαπτιζόταν. Στη διάρκεια της τελετής κρατούσε μια αναμμένη λαμπάδα που συμβόλιζε το πνευματικό φως που λάμβανε.

Ο ξεχωριστός εορτασμός των Θεοφανίων και των Χριστουγέννων καθιερώθηκε επίσημα από τον Αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως Χρυσόστομο περίπου το 335 μ.Χ.

Από πού όμως αντλούν τις ρίζες τους τα Θεοφάνια; Πολλοί λαογράφοι ισχυρίζονται ότι πρόκειται για μια αναβίωση των αρχαίων δοξασιών. Στην Αρχαία Αθήνα γινόταν μια φορά τον χρόνο  η γνωστή τελετή των «Πλυντηρίων». Οι πολίτες εν πομπή μετέφεραν το άγαλμα της Αθηνάς στην ακτή του Φαλήρου, όπου το έπλεναν με θαλασσινό νερό για να το εξαγνίσουν και για να αποκτήσει εκ νέου θαυματουργικές δυνάμεις.

Στις μέρες μας εκτός από το καθαρά χριστιανικό τελετουργικό του αγιασμού των υδάτων, επιβιώνουν ακόμη και πολλά παγανιστικά έθιμα που έχουν σχέση με τους καλικάντζαρους, δηλαδή τα αερικά, τα ξωτικά, τα παγανά, οι καλκάδες, οι οποίοι εγκαταλείπουν  τις εγκόσμιες αταξίες τους και ξαναγυρίζουν στο αιώνιο μαράζι τους , να κόψουν το δέντρο που κρατάει τον κόσμο, ώστε να γκρεμιστεί και να χαθεί για να εκδικηθούν τους ανθρώπους. Η κάθοδός τους στον «κάτω κόσμο» είναι τόσο εντυπωσιακή – καθώς σύμφωνα με την παράδοση χάνονται σε μια νεροδίνη που τους ρουφάει στα έγκατα της γης – όσο μεγαλοπρεπής είναι και ο εορτασμός των Θεοφανίων. 

Πολλά και διάφορα είναι τα έθιμα που συνοδεύουν το τριήμερο του εορτασμού των Φώτων από άκρου σε άκρο της Ελλάδας μέχρι και σήμερα, ελκύοντας το ενδιαφέρον αλλά και τη συμμετοχή του κόσμου. Ειδικότερα στη Μακεδονία έχουμε σε πολλά μέρη τη συστηματική αναβίωση και διατήρηση αυτών των εθίμων.

Στο Παλαιόκαστρο Χαλκιδικής αναβιώνει το έθιμο των Φωταράδων: Μια ομάδα καλαντιστών επιλέγει τον «βασιλιά» της και όλοι μαζί πηγαίνουν στην εκκλησία του χωριού. Έπειτα, η ομάδα περιφέρεται τραγουδώντας τα τοπικά κάλαντα, τα οποία καταλήγουν σε ξεχωριστές ευχές για το κάθε μέλος της οικογένειας. Ανήμερα των Φώτων, ο «βασιλιάς» ντυμένος με τσομπάνικη κάπα και οι «Φωταράδες» ντυμένοι με την τοπική ενδυμασία και κρατώντας μεγάλα ξύλινα σπαθιά, χορεύουν στην πλατεία του χωριού.

Στη Γαλάτιστα Χαλκιδικής διοργανώνεται η γιορτή της Καμήλας: Πρόκειται για ένα έθιμο με ιστορικές αναφορές, που αφορά την απαγωγή μιας χριστιανής κοπέλας  από Τούρκο επίτροπο και το τέχνασμα για να την αρπάξει ο αγαπητικός της. Η αναπαράσταση γίνεται με έξι άνδρες, οι οποίοι μπαίνουν κάτω από ένα ομοίωμα καμήλας και τραγουδώντας και κουνώντας κουδούνια βαδίζουν ρυθμικά. Ο αγαπητικός χρησιμοποιεί  αυτό το τέχνασμα ώστε να μπει στο σπίτι του Τούρκου επίτροπου μαζί με τους φίλους του, για να αρπάξουν την κοπέλα, κρύβοντάς την μέσα στο ομοίωμα της καμήλας. Την δε επομένη ημέρα, του Αϊ Γιαννιού, αναβιώνει το έθιμο του εικονικού Γάμου της Μανιώς, δηλαδή της κοπέλας που απελευθερώθηκε, με παραδοσιακή μουσική με ζουρνάδες και νταούλια. Όλα τα πρόσωπα σε αυτόν τον γάμο παίζονται από άνδρες.

Στον Άγιο Πρόδρομο Χαλκιδικής οι «Φούταροι»: Την παραμονή των Φώτων, οι Φούταροι (νέοι άνδρες του χωριού), λένε τα κάλαντα και αντί για χρήματα μαζεύουν κρέας και λουκάνικα από τους κατοίκους. Την ημέρα του Αγιαννιού χορεύουν στην πλατεία του χωριού, ενώ όταν βγαίνουν από τον χορό παίρνουν ο καθένας από ένα ρόπαλο. Ξαναμπαίνοντας στον χορό, πετάνε τα ρόπαλα ψηλά και σφυρίζουν δυνατά για να σηματοδοτήσουν το τέλος του Δωδεκαημέρου.

Οι Αράπηδες στη Νικησιανή Καβάλας-Μοναστηράκι, Ξηροπόταμο, Πετρούσα και στον Βώλακα Δράμας: Αυτό το έθιμο των Φώτων τηρείται κάθε χρόνο σε αυτά τα μέρη. Οι «Αράπηδες» πάνε πολύ πίσω στην ιστορία, καθώς έχουν τις απαρχές τους από τους μαύρους πολεμιστές που λέγεται ότι συμμετείχαν στην εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και που με τους αλαλαγμούς τους τρόμαξαν τους ελέφαντες των Ινδών αντιπάλων και τελικά τους έδιωξαν.

Το έθιμο έχει τις παραλλαγές του στο κάθε χωριό, αλλά κοινό στοιχείο αποτελεί η μεταμφίεση των κατοίκων με μαύρες προβιές και μακρόστενες μάσκες σαν κεφαλές ζώου. Οι κάτοικοι δημιουργούν ομάδες «Αράπηδων», φοράνε κουδούνια και χορεύουν στον δρόμο κάνοντας θόρυβο για να διώξουν τα κακά πνεύματα και τους καλικάντζαρους, ενώ δυο αρχηγοί ομάδων παλεύουν μέχρι τελικής πτώσης. Στο τέλος όλοι μαζεύονται γύρω από τον ηττημένο σε μια μυσταγωγία που τελειώνει με την ανάσταση του «νεκρού».

Στην Καλή Βρύση Δράμας το έθιμο των «Μπαμπούγερων»: Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον έθιμο για τις ημέρες των Φώτων, που έχει τις ρίζες του στη Διονυσιακή λατρεία. Τα «Μπαμπούγερα» διαρκούν το τριήμερο 6-8 Ιανουαρίου. Κατά το έθιμο, κωδωνοφόροι και άνθρωποι μεταμφιεσμένοι σε τράγους βγαίνουν στους δρόμους του χωριού μετά τον αγιασμό των υδάτων, για να διώξουν το κακό με τον ήχο των κουδουνιών, καθώς και με ένα σακίδιο στάχτης που έχουν μαζί τους. Στάχτη σκορπίζουν και οι γυναίκες με το δεξί χέρι γύρω από το σπίτι για να φύγουν οι καλικάντζαροι. Τα «Μπαμπούγερα» εκτός από τα 5 κουδούνια που ζώνονται και τις δερμάτινες μάσκες στα πρόσωπά τους, φοράνε και μια καμπούρα στην πλάτη, η οποία συμβολίζει τιμητικά τη γριά (Μπάμπω) από όπου και παίρνει το έθιμο το όνομά του. Μετά το πέρας της τελετής του αγιασμού των υδάτων, τα μπαμπούγερα συγκεντρώνονται έξω από την εκκλησία. Το δρώμενο κορυφώνεται στις 8 Γενάρη με την αναπαράσταση του Διονυσιακού σατυρικού γάμου στην πλατεία του χωριού, με εδέσματα και κρασί για τους επισκέπτες.

Τα Ραγκουτσάρια της Καστοριάς: Είναι ουσιαστικά ένα καρναβάλι που ξεκινάει την Πρωτοχρονιά και κορυφώνεται το τριήμερο 6-8 Ιανουαρίου. Το όνομα προέρχεται από τη λατινική λέξη «rogatores», δηλαδή ζητιάνοι, καθώς σύμφωνα με το έθιμο οι κάτοικοι βάφονται και φοράνε τρομακτικές μάσκες, παλιά ρούχα και κουδούνια, τρομάζοντας και διώχνοντας έτσι τα κακά πνεύματα των καλικάντζαρων από την πόλη, ενώ ζητιανεύουν από τον κόσμο την ανταμοιβή τους για τις υπηρεσίες που παρέχουν.
Παρόμοιο είναι και το έθιμο «ροκατζάρια» της Δράμας. Οι εκδηλώσεις κορυφώνονται την Τρίτη ημέρα, την Πατερίτσα, όταν οι ομάδες των μεταμφιεσμένων παρελαύνουν, χορεύουν και σατιρίζουν με πρωτοτυπία γεγονότα της επικαιρότητας, διεκδικώντας το πρώτο βραβείο από τον δήμο Καστοριάς.
 

Από το φύλλο της THESSNEWS #139 (05/01/2019-06/01/2019)

THESSNEWS / NEWSLETTER


Επάνω